„Solidarność” i koniec konfliktu Wschód-Zachód

Przywódca strajku i przewodniczący „Solidarności”, Lech Wałęsa, Gdańsk, 1980

Wraz z sukcesem polskiego ruchu strajkowego rozpoczyna się proces erozji politycznej w krajach bloku wschodniego. Ullstein Bild, Berlin

Günter Grass (po lewej) i Heinrich Böll (1917 – 1985)

Obaj pisarze, tutaj na zjeździe SPD w Dortmundzie, w 1972 roku, należą do tych lewicowych intelektualistów zachodnioniemieckich, którzy protestują przeciwko rozwiązaniu w stanie wojennym Związku Literatów Polskich i zastąpieniu go powołanym przez władze partyjno-rządowe Stowarzyszeniem Literatów Polskich. AdsD

Latem 1980 roku dochodzi w Polsce do fali strajków, której przyczyną początkowo była podwyżka cen mięsa. Po długich pertraktacjach, prowadzonych w Gdańsku przez Międzyzakładowy Komitet Strajkowy z przedstawicielami rządu, zostaje podpisane porozumienie, w którym uznaje się powołanie Niezależnego Samorządnego Związku Zawodowego „Solidarność” i gwarantuje prawo do strajku. Ruch wspierany jest przez krytycznych w stosunku do reżimu intelektualistów, takich jak Tadeusz Mazowiecki i Bronisław Geremek i przez Kościół katolicki.

Niemieckie Zrzeszenie Związków Zawodowych (DGB) już we wrześniu 1980 roku nawiązuje pierwsze kontakty z NSZZ „Solidarność”, wspierając go również materialnie. W obliczu kryzysu gospodarczego i wzrastającego wpływu „Solidarności”, pod naciskiem Związku Radzieckiego wojsko i organy bezpieczeństwa wprowadzają w grudniu 1981 roku stan wojenny. Tysiące opozycjonistów zostaje aresztowanych i internowanych. Podczas gdy SPD reaguje na sytuację w Polsce powściągliwie, by nie narażać prowadzonej przez siebie polityki odprężenia, DGB, obok protestów, stawia przede wszystkim na pomoc prześladowanym. W Republice Federalnej Niemiec obserwujemy nieznaną dotychczas falę solidarności – tylko od lutego do czerwca 1982 roku do Polski wysłano prawie 4 500 000 paczek.

W lipcu 1983 roku stan wojenny zostaje zniesiony, ale kryzys gospodarczy i coraz większy opór wobec „nomenklatury” trwają dalej.

Ulotka, 1982

Po wprowadzeniu stanu wojennego w Polsce Niemieckie Zrzeszenie Związków Zawodowych (DGB) wszelkimi możliwymi sposobami pomaga prześladowanym. Ponieważ bezpośrednią pomoc uniemożliwiają polskie władze, pomoc dociera w sposób „niewidoczny”, przesyłana dzięki organizacjom charytatywnym i humanitarnym, jak np. Czerwony Krzyż. AdsD

Demonstracja przeciwko stanowi wojennemu, Warszawa, 1982

Stan wojenny nie powstrzymuje protestów społecznych. Ullstein Bild, Berlin

Pokojowa rewolucja w Polsce i zjednoczenie Niemiec

Okrągły Stół, Warszawa, 1989

Porozumienia Okrągłego Stołu w Warszawie oznaczają nie tylko koniec władzy komunistycznej w Polsce, ale przełom w historii całego świata komunistycznego.

dpa Picture Alliance

Markus Meckel, 2012

Wschodnioniemiecki opozycjonista Markus Meckel (ur. 1952) jest w 1989 roku współzałożycielem partii socjaldemokratycznej w NRD, mającej na celu przełamanie monopolu władzy SED. W roku 1990 zostaje ministrem spraw zagranicznych pierwszego i ostatniego wybranego w wolnych wyborach rządu NRD. Deputowany Bundestagu w latach 1994 – 2009, przewodniczący polskoniemieckiej grupy parlamentarnej. Jens Jeske/AdsD

Od sierpnia 1988 roku trwają negocjacje między komunistycznym rządem i nadal nielegalną „Solidarnością”, zakończone tzw. porozumieniami Okrągłego Stołu. Ich wynikiem są pierwsze na wpół wolne wybory, wygrane w spektakularny sposób przez opozycję związaną z zalegalizowanym ponownie NSZZ „Solidarność”, i utworzenie pierwszego powojennego niekomunistycznego rządu premiera Tadeusza Mazowieckiego. PPS jest co prawda reprezentowana w Sejmie, ale nie jest na tyle silna, by nawiązać do swojego dawnego znaczenia.

Pokojowa rewolucja w Polsce staje się inspiracją dla odnowy demokratycznej w Europie Środkowej i Wschodniej. W NRD jeszcze przed upadkiem muru powstaje, jak wcześniej w Polsce, partia socjaldemokratyczna, która w 1990 roku jednoczy się z zachodnioniemiecką SPD.

Jan Józef Lipski, 1980

Publicysta Jan Józef Lipski (1926 –1991), żołnierz Powstania Warszawskiego (1944), jeden z najważniejszych działaczy opozycji demokratycznej, współzałożyciel Komitetu Obrony Robotników. Autor i uczestnik wielu akcji opozycyjnych, od 1977 roku wielokrotnie aresztowany i więziony. W roku 1980 na pierwszym zjeździe „Solidarności” wybrany zostaje do zarządu NSZZ „Solidarność” Regionu Mazowsze. W stanie wojennym ponownie aresztowany. W 1987 roku Lipski zostaje przewodniczącym nowo założonej, jeszcze nielegalnej Polskiej Partii Socjalistycznej (PPS), a w 1989 roku zostaje wybrany do Senatu. East west photo agancy

Johannes Rau (w środku) podczas rozmowy z opozycjonistami Bronisławem Geremkiem (na kanapie, po lewej) i Tadeuszem Mazowieckim (na kanapie, po prawej), Warszawa, czerwiec 1988

Premier Nadrenii-Północnej Westfalii, Johannes Rau (SPD), spotyka się podczas ofi cjalnej wizyty w Polsce z działaczami zdelegalizowanego NSZZ „Solidarność”, obiecując wsparcie w staraniach o przeprowadzenie w Polsce reform demokratycznych. Właściciel praw autorskich nieustalony

Minister spraw zagranicznych Niemiec Frank-Walter Steinmeier i Tadeusz Mazowiecki, Berlin, 2009

Frank-Walter Steinmeier: „Ale to, że ten ruch był w stanie obalić cały system, że Okrągły Stół miał się stać epicentrum politycznego trzęsienia ziemi, które zmieniło w 1989 roku nie tylko Polskę, ale również Niemcy, Europę i cały świat – to wtedy przekraczało nie tylko moją wyobraźnię”. Auswärtiges Amt, Berlin

Willy Brandt dzień po upadku muru przed Bramą Brandenburską w Berlinie, 10 października 1989

AdsD

Niemcy, Polska i idea socjaldemokracji

Helmut Schmidt, SPD (ur. 1918), kanclerz Niemiec w latach 1974 – 1982, przy grobie Ferdynanda Lassalle’a, 30 października 1984

Grób Ferdynanda Lassalle’a odrestaurowany został na zlecenie Fundacji im. Friedricha Eberta w 1984 roku. Klaus Reiff/AdsD

Uniwersytet Europejski Viadrina we Frankfurcie nad Odrą i jego rektor, Gesine Schwan, maj 2004

Uniwersytet Europejski Viadrina założony został w 1991 roku jako uczelnia polsko-niemiecka. W latach 1999–2008 rektorem uniwersytetu była Gesine Schwan, SPD. AdsD

Logotyp Ośrodka Myśli Społecznej im. F. Lassalle’a we Wrocławiu, 2013

Ośrodek, powstały w 2005 roku, zajmuje się refl eksją na temat rozwoju społecznego w Europie, organizuje seminaria i konferencje naukowe. Wybór patrona symbolizuje szacunek dla niemieckiej historii w Polsce i odkrycie na nowo idei socjaldemokratycznych. Ośrodek Myśli Społecznej im. F. Lassalle´a, Wrocław

Od czasów zimnej wojny, m.in. pod wpływem polityki wschodniej kanclerza Brandta i pokojowej rewolucji w Europie Środkowej i Wschodniej, stosunki polsko-niemieckie zasadniczo się zmieniły. Kraje będące dawniej przeciwnikami połączyła przyjaźń przezwyciężająca rozmaite obciążenia. Integracja europejska była odpowiedzią na katastrofy XX wieku. W dobie kryzysu finansowego ponownie musimy stawiać sobie pytania o przyszłość zjednoczonej, demokratycznej i socjalnej Europy. Trójkąt Weimarski, w skład którego wchodzą Polska, Niemcy i Francja, ze względu na poszanowanie wspólnej historii jest dobrym fundamentem dla wspólnej perspektywy. A idee Ferdynanda Lassalle’a należy w tym celu odkryć na nowo – jako hasła europejskie.

Johannes Rau i Aleksander Kwaśniewski

We wspólnej Deklaracji Gdańskiej Johannes Rau (1931 – 2006), prezydent Niemiec w latach 1999 – 2004, i Aleksander Kwaśniewski (ur. 1954), prezydent RP w latach 1995 – 2005, podkreślają wolę pojednania obu narodów. Bundespräsidialamt/Jürgen Gebhardt

Szczególne miejsce w pamięci narodu Polski i Niemiec zajmują okrucieństwa, których zaznały miliony w wyniku wojny rozpętanej przez nieludzki reżim narodowosocjalistyczny. [...] Ta gorzka spuścizna winna prowadzić do zjednoczenia naszych wysiłków dla lepszej przyszłości. Deklaracja Gdańska, 29 października 2003.

Ferdynand Lassalle, Moje wystąpienie przed sądem przysięgłych, 3 maja 1849

Uroczyste obchody rozszerzenia Unii Europejskiej w przygranicznej Żytawie, 1 maja 2004. Od lewej: premier Czech Vladimir Spidla, kanclerz Niemiec Gerhard Schröder i polski premier Leszek Miller

Przystąpienie Polski do Unii Europejskiej leżało szczególnie na sercu kanclerzowi Niemiec. Gerhard Schröder powiedział w grudniu 2003 w Sejmie: „Chcemy, by Polska i inne reformatorskie kraje Europy Środkowej i Wschodniej tak szybko, jak to możliwe, zostały członkami Unii Europejskiej”. Bundesbildstelle Bundesbildstelle