Niemiecka socjaldemokracja

Sześć lat po powstaniu Powszechnego Niemieckiego Związku Robotników (ADAV) Wilhelm Liebknecht i August Bebel zakładają w 1869 roku Socjaldemokratyczną Partię Robotniczą Niemiec (SDAP). W odróżnieniu od ADAV jest ona organizacją prowadzoną demokratycznie. W 1875 roku obie partie, lassalczycy i SDAP, jednoczą się w Gotha w Socjalistyczną Partię Robotniczą Niemiec (SAPD).

Ustawa „przeciwko niebezpiecznym dla ogółu dążeniom socjaldemokracji” (1878) zezwala na zmasowane represje: państwo zabrania zebrań, ma prawo rozwiązywać organizacje robotnicze i likwidować lewicowe gazety, a socjaldemokraci zmuszani są do emigracji. Ponieważ posłowie-socjaldemokraci w Reichstagu pozostają deputowanymi, ich frakcja przejmuje przywództwo w nielegalnej już partii. Kiedy ustawa upada w 1890 roku, ostatecznie stronnictwo przyjmuje nazwę Socjaldemokratycznej Partii Niemiec (SPD). Partia rozrasta się w dobrze zorganizowaną partię masową z ponad milionem członków. W 1912 roku jest ona największą frakcją w niemieckim parlamencie.

August Bebel, lata 70. XIX wieku

„Cesarz robotników”, August Bebel (1840 – 1913), od momentu powstania SPD aż do śmierci w 1913 roku posiada największy wpływ na całokształt niemieckiejsocjaldemokracji. Nawet uwięziony w twierdzy potrafi poprawić wyniki wyborcze partii. AdsD

Eduard Bernstein (po lewej) i Karl Kautsky, około 1925

Eduard Bernstein (1850 – 1932) jest głównym teoretykiem umiarkowanej socjaldemokracji, z kolei Karl Kautsky (1845 – 1938) reprezentuje radykalne skrzydło w SPD. AdsD

Ulotka upamiętniająca zjednoczeniowy zjazd partii w Gotha, 1875, 1905

Wzrastające represje ze strony państwa nie osłabiają obu partii, lecz ostatecznie doprowadzają do ich fuzji (1875).

Bibliothek der FES

„Czerwony” numer gazety emigracyjnej „Sozialdemokrat” po zwycięstwie wyborczym do Reichstagu, 1890

„Czerwony” numer gazety emigracyjnej „Sozialdemokrat” po zwycięstwie wyborczym do Reichstagu, 1890

AdsD

Program erfurcki

Uchwalony na zjeździe SPD w Erfurcie program partii łączy podstawowe założenia marksistowskie z konretnymi postulatami społeczno-politycznymi.

Bibliothek der FES

Posłowie SPD w Reichstagu, około 1890

Prawo wyborcze w Prusach dyskryminuje wyborców SPD. Ten, kto mniej posiada, otrzymuje mniej liczący się głos wyborczy. Dodatkowo okręgi wyborcze w Rzeszy Niemieckiej dzielone są w ten sposób, że regiony, w których prężnie działają organizacje robotnicze, przypadają na różne okręgi wyborcze, co działa na niekorzyść temu, by SPD zdobywała większość

AdsD

Polska socjaldemokracja

Ignacy Daszyński, przed 1925

Ignacy Daszyński (1866–1936) zakłada socjaldemokrację w Galicji (1891). Reprezentuje ją w parlamencie austriackim. Tam walczy o powszechne prawo wyborcze i polepszenie warunków socjalnych ludności Galicji. W czasach II Rzeczpospolitej zostaje premierem Tymczasowego Rządu Ludowego Republiki Polskiej, a następnie wicemarszałkiem Sejmu. Po przewrocie majowym (1926) zostaje marszałkiem Sejmu. Zdjęcie w domenie publicznej

Bolesław Limanowski, 1924

Bolesław Limanowski (1835 –1935) pod wpływem pism Ferdynanda Lassalle’a, Johna Stewarta Milla i innych, współczesnych mu fi lozofów, wcześnie zostaje socjalistą. Jako współzałożyciel PPS w Paryżu (1892) uprawia socjalistyczną politykę na rzecz polskich interesów narodowych. W latach 1922 –1935 jest senatorem Rzeczpospolitej Polskiej. Zdjęcie w domenie publicznej

Ulotka wyborcza, wybory do Reichstagu w 1890

Przed powstaniem PPS niemiecka socjaldemokracja, mając własnych przedstawicieli w Reichstagu, uznaje za swoje posłannictwo zabieranie głosu w imieniu polskich robotników i rzemieślników, jako swoich potencjalnych wyborców.

IISG, Amsterdam

„Gazeta Robotnicza”, 1881

Organ socjalistów polskich wspierany jest finansowo przez niemiecką SPD. Redaktorem pisma jest m.in. Ignacy Daszyński.

Bibliothek der FES

Szkic programu PPS, 1893

Bibliothek der FES

Apel Komitetu Zagranicznego Polskiej Partii Socjalistycznej nawołujący do udzielenia wsparcia powstaniu w zaborze rosyjskim, 1905

AdsD

Sala posiedzeń Parlamentu w Wiedniu, 1883 –1918

Rada Państwa jest od 1861 roku parlamentem austriackim, w którym zasiadają również posłowie z Galicji.

Bibliothek der FES

Na ziemiach trzech zaborów z początkiem lat 90. XIX wieku w środowiskach lokalnych powstają partie socjaldemokratyczne o różnym charakterze. W 1892 roku na emigracji w Paryżu powstaje Polska Partia Socjalistyczna zaboru rosyjskiego, której liczba członków szybko wzrasta do 55 000. Jej program opiera się na postulatach zawartych w programie erfurckim SPD. We wszystkich parlamentach narodowych trzech zaborów zasiadają polscy posłowie, również socjaldemokraci, w Rosji jednak dopiero od 1906 roku.

Choć w zaborze rosyjskim w 1904 roku pierwsze demonstracje robotników polskich zostają siłą stłamszone, to jednak rewolucja rosyjska 1905 roku obejmuje już cały kraj. We wszystkich większych miastach zaboru rosyjskiego pod przewodnictwem partii socjalistycznych dochodzi do strajków i walk na barykadach, tłumionych krwawo przez carskie wojsko i policję. PPS dzieli kwestia zbrojnej walki w podziemiu.

Żydzi polscy a naród

Gazeta PPS w języku jidysz, nagłówek, 1905

Rozkwit języka jidysz idzie w parze z nowoczesnym, świeckim ukierunkowaniem kultury żydowskiej. Jednocześnie powstaje polityka żydowska” żydowskich podmiotów politycznych wobec Żydów, zwracająca się do wszystkich sił politycznych, w kontekście wielonarodowym.

Zdjęcie w domenie publicznej

Polskę pod zaborami zamieszkują liczne grupy etniczne, reprezentujące różne religie. Wpływa to po części na podział organizacji socjaldemokratycznych i mnogość zajmowanych przez nie postaw. PPS w zaborze rosyjskim opowiada się za federacją narodów autonomicznych w polskim państwie narodowym, dzięki czemu staje się największą partią, liczącą 55 000 członków. PPS odrzuca panslawizm. Galicyjska PPS ma początkowo nadzieję na odbudowę niepodległego państwa polskiego w strukturach austriackich, jako równouprawnionej części Austrii.

W latach 90. XIX wieku powstaje w PPS osobna struktura żydowska, zdominowana przez intelektualistów. Choć na pierwszy plan wysuwa się kulturalną asymilację Żydów z większością nieżydowską, w Wilnie powstaje Powszechny Żydowski Związek Robotniczy (Bund, 1897). Jest zorganizowany w sposób międzynarodowy i antyreligijny, opiera się na programie Międzynarodówki i propaguje żydowską autonomię w ramach przyszłej socjalistycznej Rosji.

Stanisław Mendelson, około 1887

Stanisław Mendelson (1858 –1913) uchodzi za współzałożyciela PPS, ale wkrótce z niej występuje, ponieważ partia ta nie jest dla niego wystarczająco radykalna. Początkowo argumentuje, że Żydzi powinni dążyć do kulturowej asymilacji z narodem polskim. W reakcji na antysemickie pogromy w Europie Wschodniej zwraca się ku syjonizmowi. Właściciel praw autorskich nieustalony

Joseph Berkowitz (po prawej), 1900

Joseph Berkowitz (1841 – 1905) jest współorganizatorem powstania styczniowego (1863) i jest łącznikiem między polskim ruchem niepodległościowym i żydowskimi bojownikami, którzy w narodzie polskim widzą szansę na własną emancypację. Po upadku powstania ucieka do Niemiec, gdzie zaczyna aktywnie działać w socjaldemokracji w Hamburgu. Museum für Hamburgische Geschichte

Dawid Ben Gurion, 1918

Dawid Ben Gurion (1886 –1973) wstępuje do socjaldemokratycznej syjonistycznej partii Poalej Syjon, będącej odłamem Bundu (1905). Podczas rewolucji 1905 roku w Królestwie Polskim jest dwukrotnie aresztowany. Następnie emigruje do Palestyny, działa tam m.in. w różnych organizacjach ruchu robotniczego. Po roku 1948 dwukrotnie zostaje premierem Izraela. Zdjęcie w domenie publicznej

Socjaldemokracja Królestwa Polskiego i Litwy, odezwa z okazji 1 maja, około 1900–1901

Niemcy stanowią jedną z wielu różnych mniejszości w zaborze rosyjskim. Działalność tamtejszej niemieckojęzycznej socjaldemokracji opiera się na wytycznych SPD.

Deutsches Historisches Museum, Berlin

Członkowie Bundu z ciałami swoich trzech towarzyszy zabitych podczas rewolucji 1905 roku, skierowanej przeciwko caratowi, Odessa, 1905

Bund miał na celu zjednoczenie wszystkich robotników w carskiej Rosji. Dlatego w zaborze rosyjskim partia stała się konkurentem PPS w pozyskiwaniu nowych żydowskich członków.

Yivo, New York