II wojna światowa i Holocaust

1 września 1939 Niemcy napadają na Polskę. Od wschodu do kraju wkraczają wojska radzieckie. To początek zaborczej i niszczycielskiej wojny, prowadzonej przez Niemców i ich pomocników w Europie i Afryce Północnej. Polska staje się głównym miejscem celowej eksterminacji ludności – w czasie II wojny światowej polskie społeczeństwo odnotowywuje stratę ponad 5,5 miliona zabitych. To najwyższa liczba ofi ar w stosunku do ogólnej liczby ludności.

Niemcy od 1933 roku są dyktaturą nazistowską. Socjaldemokraci należą do grupy prześladowanych – ich codzienność to zakazy, brutalne tortury, więzienie, mordy. Organizują ruch oporu w podziemiu i na emigracji. Od roku 1939 również polscy socjaldemokraci znaleźli się na emigracji. Członkowie PPS są ministrami i premierami rządu emigracyjnego w Londynie, inni działają w podziemiu, biorąc udział w zbrojnym ruchu oporu, na przykład w Powstaniu Warszawskim (1944).

Żołnierze Armii Krajowej odprowadzający niemieckich jeńców w czasie Powstania Warszawskiego, sierpień-wrzesień 1944

Decyzja o wybuchu Powstania Warszawskiego ma charakter polityczny – rząd emigracyjny i działająca w podziemiu Armia Krajowa dają sygnał do walki o wolną i niezależną Polskę. Powstanie zostaje stłumione, a wojska i władze radzieckie nie ingerują w walki w stolicy. Po wojnie wielu dowódców powstania deportowano do Związku Radzieckiego, liczni zostali tam zamordowani. Bundesarchiv

Od lewej: Joachim von Ribbentrop, Józef Beck (minister spraw zagranicznych II RP), Adolf Hitler, Konstantin von Neurath (minister spraw zagranicznych III Rzeszy), Hermann Göring (minister lotnictwa III Rzeszy), Józef Lipski (ambasador II RP), Berlin 1935

Podpisana 26 stycznia 1934 przez ministrów Neuratha i Lipskiego deklaracja o niestosowaniu przemocy traktowana jest przez Polskę jako zabezpieczenie granic. Stronie niemieckiej chodzi o uspokojenie Francji i Wielkiej Brytanii jako protektorów II Rzeczpospolitej. Jednocześnie potajemnie się zbroi. Ullstein bild

Polscy Żydzi w wagonie pociągu deportacyjnego, 1942

W 1939 roku zaczyna się prowadzona przez faszystów celowa eksterminacja ludności żydowskiej. Jej ofi arą pada około 3 milionów polskich Żydów. bpk

Członkowie polskiej organizacji konspiracyjnej „Olimp”, Wrocław, około 1941

Polscy robotnicy przymusowi z Wielkopolski i Śląska wspólnie z mieszkańcami Wrocławia tworzą organizację konspiracyjną „Olimp”. Organizuje ona akcje sabotażowe, pomaga zbiegłym robotnikom przymusowym i rozpowszechnia podziemną prasę. W 1942 roku wielu członków organizacji aresztuje gestapo, większość z nich zostaje zamordowana w obozach koncentracyjnych.

Biblioteka i Archiwum Państwowego Instytutu Naukowego – Instytutu Śląskiego, Opole

Tomasz Stefan Arciszewski, 1944

W 1896 roku Tomasz Stefan Arciszewski (1877-1955) wstępuje do PPS. Należy do współzałożycieli PPS - Frakcji Rewolucyjnej, w II Rzeczypospolitej z ramienia partti jest posłem na Sejm, dwa razy ministrem. W latach II wojny światowej odpowiada za konspiracyjną PPS. W 1944 roku zostaje przerzucony do Londynu. Jako premier (1944-1947) polskiego rządu emigracyjnego nadaremnie ostrzega aliantów przed całkowitym opanowaniem Polski przez komunistyczny Związek Radziecki. AdsD

Wkroczenie wojsk radzieckich do wschodniej Polski, wrzesień 1939

W tajnym protokole dodatkowym paktu Ribbentrop-Mołotow (sierpień 1939) zapisano, że tereny wschodniej Polski znajdą się w radzieckiej strefi e wpływów. Süddeutsche Zeitung Photo Bundesarchiv

Okres powojenny w Niemczech

Nadzwyczajny zjazd SPD w Bad Godesberg, 13 – 15 listopada 1959

SPD pod przewodnictwem Kurta Schumachera znajduje się w fundamentalnej opozycji do polityki konserwatywnego rządu, propagującego ścisłe związki z Zachodem. Po klęskach wyborczych SPD staje się bardziej otwarta pod względem jej programu i jego adresatów. Ogłasza tzw. program godesberski i zaczyna zmieniać się w partię powszechną. J. H. Darchinger/Friedrich-Ebert-Stiftung

Przymusowo przesiedleni Niemcy przybywają do jednej z czterech stref okupacyjnych, około 1946

Około 3,5 mln Niemców z Polski musi stworzyć sobie nowe warunki życia w Niemczech Zachodnich i Wschodnich. Przesunięcie granic Polski na zachód powoduje, że taki sam los spotyka również wielu Polaków. Ullstein bild

Premierzy NRD i Polski, Otto Grotewohl (x) i Józef Cyrankiewicz (xx) – spotkanie z okazji podpisania Układu zgorzeleckiego, 6 lipca 1950

Wraz z Układem zgorzeleckim NRD uznaje granicę na Odrze i Nysie Łużyckiej jako granicę państwową. W NRD przymusowe wysiedlenia są pomijane milczeniem ze względu na polityczną „solidarność” z blokiem wschodnim. Bundesarchiv

Federalny minister spraw zagranicznych Heinrich von Brentano, CDU, na spotkaniu Związku Wypędzonych z Górnego Śląska, 1956

Rząd zachodnioniemiecki wzbrania się przed uznaniem granicy na Odrze i Nysie Łużyckiej. W Republice Federalnej Niemiec wielu obywateli postrzega się wyłącznie jako ofi ary, odrzucając podział Niemiec, jednocześnie jednak popierając zachodnią integrację europejską. dpa

Pokonane w 1945 roku Niemcy zostają podzielone przez aliantów na strefy okupacyjne. Jednocześnie ZSSR i kraje Europy Wschodniej za przyzwoleniem mocarstw zachodnich dokonują przesiedleń ludności niemieckiej – od rejonów nadbałtyckich po Besarabię. W wyniku zimnej wojny dochodzi do podziału Niemiec. W 1949 roku na terenie radzieckiej strefy okupacyjnej powstaje Niemiecka Republika Demokratyczna, na Zachodzie Republika Federalna Niemiec. Linia Odry i Nysy Łużyckiej stanowi zachodnią granicę Polski.

Socjaldemokraci szybko, zarówno w Polsce jak i w strefach okupacyjnych Niemiec, odbudowują struktury partyjne. Podczas gdy SPD w Republice Federalnej Niemiec staje się prężną partią masową, jej członkowie w Niemczech Wschodnich są ponownie prześladowani. Pod presją radzieckiej administracji wojskowej i Komunistycznej Partii Niemiec (KPD) w kwietniu 1946 roku przymusowo zjednoczone zostają KPD i SPD – powstaje Socjalistyczna Partia Jedności Niemiec (SED). W Polsce dzieje się podobnie, gdy w 1948 roku na tzw. kongresie zjednoczeniowym łączą się PPS i PPR.

Wilhelm Pieck, przewodniczący KPD, oraz Otto Grotewohl, przewodniczący SPD, radziecka strefa okupacyjna, 22 kwietnia 1946

Przymusowe zjednoczenie KPD i SPD w socjalistyczną partię o nazwie SED jest od dawna szczegółowo przygotowywane przez władze KPD. Celem ich połączenia jest utworzenie stalinowskiej partii opartej na aktywnych kadrach komunistycznych i zabezpieczenie obecnego układu sił. dpa

„Pionier”, strona tytułowa, 28 lutego 1946

Wyrażenie „Drang nach Westen” w odniesieniu do przymusowych wysiedleń Niemców jest cynicznym odwróceniem „Drang nach Osten”. Krótko po zakończeniu wojny, okupacji i ujawnieniu światu dokonanych przez Niemców masowych zbrodni przymusowe wysiedlenia są również aktem emocjonalnej zemsty. Gesellschaft für interregionalen Kulturaustausch, Berlin

Okres powojenny w Polsce

Granice Polski na skutek decyzji aliantów zostają przesunięte na zachód. Utworzony w 1944 roku i wspierany przez Związek Radziecki Polski Komitet Wyzwolenia Narodowego (tzw. Komitet Lubelski), samozwańczo obwołuje się rządem polskim – powstaje Polska Rzeczpospolita Ludowa. Na skutek przesunięcia kraju na zachód około 2 milionów osób zostaje przesiedlonych m.in. z Kresów Wschodnich, w obręb nowych granic polskich. Przy pomocy nowo utworzonych specjalnych oddziałów radzieckiemu okupantowi udaje się pokonać partyzanckie siły antykomunistycznego podziemia. W utworzonym Tymczasowym Rządzie Jedności Narodowej reprezentowane są zarówno partie mieszczańskie jak i socjaldemokraci. Ze względu na brak akceptacji ze strony społeczeństwa również w Polsce komuniści w 1948 roku sięgają po instrument przymusowego zjednoczenia swojej partii (PPR) z PPS, aby zapewnić sobie większość. Przeciwnicy nowej partii komunistycznej (PZPR) są w kraju prześladowani lub emigrują.

Kazimierz Pużak, 1948

Socjaldemokrata, przedwojenny minister Kazimierz Pużak (1883 – 1950) jest podczas okupacji niemieckiej przewodniczącym podziemnej Rady Jedności Narodowej. W 1945 roku wraz z innymi członkami ruchu oporu zostaje aresztowany i wywieziony do Moskwy. W pokazowym procesie szesnastu (proces polityczny szesnastu przywódców Polskiego Państwa Podziemnego w Moskwie) zostaje skazany, po czym po czterech miesiącach ułaskawiony. Wraca do kraju, gdzie wzbrania się przed uznaniem władzy komunistycznej i propozycją emigracji. Ponownie aresztowany i skazany, umiera w więzieniu. PAP/CAF

Franciszek Trąbalski, 1947

Franciszek Trąbalski (1870 – 1964) w latach 1906 – 1909 sekretarz zarządu Polskiej Partii Socjalistycznej Zaboru Pruskiego, od 1922 do 1939 przywódca PPS w Niemczech. W latach 1939 –1945 współorganizuje ruch oporu na Górnym Śląsku. W 1945 ze względu na postawę antykomunistyczną zostaje na krótko aresztowany. Do chwili zjednoczenia PPS z partią komunistyczną członek Rady Naczelnej PPS. W latach 1947 – 1952 poseł na Sejm. Właściciel praw autorskich nieustalony Właściciel praw autorskich nieustalony

Władysław Gomułka, 1961

Władysław Gomułka (1905 –1982) należy w 1942 roku do współzałożycieli PPR. W późnym okresie stalinowskim popada w niełaskę z powodu „prawicowego i nacjonalistycznego odchylenia”. W roku 1956 zostaje I sekretarzem PZPR. W 1969 rozpoczyna negocjacje z rządem RFN na temat wspólnego układu. Na skutek wywołanych drastycznymi podwyżkami cen manifestacji robotniczych w grudniu 1970 roku zostaje pozbawiony władzy. bpk

Kongres zjednoczeniowy PPS i PPR w gmachu Politechniki Warszawskiej, 15 – 21 grudnia 1948

W 1948 roku na tzw. kongresie zjednoczeniowym PPS zostaje przymusowo połączona z komunistyczną Polską Partią Robotniczą (PPR) – powstaje nowa partia: Polska Zjednoczona Partia Robotnicza (PZPR). Tym samym PPS przestaje istnieć.© Polish Press Agency

Poznański Czerwiec, 1956

W czerwcu 1956 roku w Poznaniu wybucha pierwszy w PRL strajk generalny. W demonstracjach ulicznych bierze udział 100 tys. osób. Wojsko i milicja w krwawy sposób tłumią bunt. Ullstein bild

Polscy jeńcy wojenni na Syberii przed tzw. repatriacją do Polski, 1957

W latach 1944 – 1947 z dawnych polskich Kresów Wschodnich, obecnie w granicach ZSRR, zostaje przymusowo przesiedlone niemal dwa miliony Polaków – władze nazywają tę akcję eufemistycznie „repatriacją”. W drugiej fali przesiedleń, w latach 1955 – 1959, wysiedlonych zostaje prawie 250 tys. Polaków, w tym jeńcy wojenni. Właściciel praw autorskich nieustalony

Warszawa pod koniec wojny, 1945

Ullstein bild

Od zimnej wojny do polityki wschodniej

Kanclerz Willy Brandt klęka przed Pomnikiem Bohaterów Getta w Warszawie, 7 grudnia 1970

Spontaniczny gest kanclerza Willy’ego Brandta staje się symbolem polityki odprężenia.

Bundesarchiv

W latach 50. i 60. XX wieku również SPD w swoim działaniu jest ograniczona kategoriami zimnej wojny. Partia opowiada się za za przywróceniem granic Niemiec z 1937 roku, a w kwestii przymusowych wysiedleń z byłych terenów niemieckich prezentuje twarde stanowisko. Taka postawa prowadzi jednak politycznie w ślepy zaułek.

Wraz z przystąpieniem SPD do wielkiej koalicji (CDU/CSU-SPD) minister spraw zagranicznych Willy Brandt rozpoczyna przygotowania do realizacji polityki wschodniej, którą zresztą zaczynał tworzyć już jako burmistrz Berlina. Poprzez uznanie zastanej rzeczywistości zamierza otworzyć nowe pola działania. Układ moskiewski z 1970 roku, ustalający nienaruszalność powojennych granic Europy, otwiera drogę do negocjacji z Polską. W układzie PRLRFN z roku 1970 Republika Federalna uznaje linię na Odrze i Nysie Łużyckiej jako zachodnie granice Polski, rozpoczynając tym samym normalizację stosunków dwustronnych. Willy Brandt za swoją politykę wschodnią otrzymuje w 1971 roku pokojową Nagrodę Nobla.

Herbert Wehner, 1965

Herbert Wehner (1906 –1990), dawny członek KPD, od 1949 roku deputowany do Bundestagu z ramienia SPD, a od 1952 roku członek zarządu tej partii. W latach 1966 –1969, jako minister ds. wewnątrzniemieckich, kieruje „wykupywaniem” więźniów politycznych z NRD. Przewodnicząc frakcji parlamentarnej SPD w Bundestagu wspiera od 1969 roku politykę wschodnią Willy’ego Brandta. AdsD

Przewodniczący Polsko-Niemieckiej Komisji Podręcznikowej, Władysław Markiewicz i Georg Eckert, 1972

Celem Komisji, założonej w 1972 roku z inicjatywy niemieckiej i polskiej komisji UNESCO, jest zbadanie treści obowiązujących w obu krajach podręczników szkolnych do historii i geografi i pod kątem ewentualnego zafałszowania historii, uprzedzeń i stereotypów. Komisja ma również działać na rzecz właściwego przedstawiania pełnej konfl iktów historii stosunków polsko-niemieckich. Georg-Eckert-Institut für internationale Schulbuchforschung, Braunschweig

Niemieckie delegacje na Konferencji Bezpieczeństwa i Współpracy w Europie w Helsinkach (KBWE), 1975; po lewej: szef rządu NRD i partii Erich Honecker, z prawej: kanclerz Helmut Schmidt

Helmut Schmidt konsekwentnie kontynuuje politykę pokojową i proeuropejską zapoczątkowaną przez Willy’ego Brandta: w akcie końcowym konferencji zostają uwzględnione poszanowanie praw człowieka i wolności podstawowe, co staje się podstawą działalności wielu opozycjonistów i organizacji broniących praw człowieka w Europie Wschodniej. Bundesarchiv

Plakat Fundacji im. Friedricha Eberta, 2005

Memorandum wschodnie Kościoła ewangelickiego w Niemczech i list biskupów polskich z 1965 roku to jedne z najważnieszych elementów pojednania.