Zaczęło się od Lassalla

Socjaldemokracja w Polsce i Niemczech

Ferdynand Lassalle (1825 – 1864) uważany jest za jednego z głównych twórców europejskiego ruchu robotniczego. Opracował odpowiedzi na pytania dotyczące „kwestii społecznej”, powstałej w wyniku wyzysku i zubożenia robotników pod wpływem postępującej industrializacji. Opowiadał się za uświadomieniem państwu i przedsiębiorcom ich odpowiedzialności za dobro powszechne i wprowadzeniem reform społecznych mających na celu wyrównanie warunków życiowych. W odróżnieniu od Karola Marksa czy Fryderyka Engelsa Lassalle odrzucał rewolucję mającą na celu pokonanie państwa jako narzędzia w ręku „klasy panującej”. Uważał, że to państwo ma wspierać działania prowadzące do powstania społeczeństwa spółdzielczego i zdemokratyzowanego. Założył pierwszą organizację robotniczą w Niemczech – Powszechny Niemiecki Związek Robotniczy (ADAV, 1863), skupiając w nim osoby o podobnych zapatrywaniach. ADAV stał się później podstawą dla założenia Socjaldemokratycznej Partii Niemiec (SPD). Wartościami i hasłami programowymi SPD kierował się również ruch robotniczy powstający w Polsce.

Niniejsza wystawa ma pokazać drogi obu tych ruchów socjaldemokratycznych, poczynając od połowy XIX wieku. Wskazuje także, jakie były między nimi różnice i podobieństwa. Punktem odniesienia dla historii rozwoju obu socjaldemokracji, polskiej i niemieckiej, jest postać Ferdynanda Lassalle’a.

Ferdynand Lassalle, staloryt 1914

Archiv der sozialen Demokratie (AdsD), Bonn

Polska: naród bez państwa

Breite Strasse w Poznaniu, około 1900

Przekonanie, że Polska była niezdolna do zorganizowania dobrze funkcjonującej państwowości, posłużyło administracji pruskiej jako pretekst do zajęcia kraju. Dziś wyrażeniem „polska gospodarka”, wówczas negatywnym, określa się modelową gospodarkę Europy Wschodniej.

AdsD

Johannes Esaias. Alegoria rozbioru Polski w roku 1772, 1773 Kolejne rozbiory następują w latach 1793 i 1795.

bpk / SMB / Volker-H. Schneider

Pod koniec XVIII wieku Rosja, Austria i Prusy trzykrotnie dokonują rozbiorów Rzeczpospolitej Obojga Narodów. Część północno-zachodnia z Warmią, Prusami Zachodnimi i Poznaniem przypada Prusom. Austria anektuje regiony południowe. Po upadku powstania styczniowego (1863) pozornie dotychczas autonomiczne Królestwo Polskie (pot. Kongresowe) zostaje całkowicie wcielone do Imperium Rosyjskiego.

Pod wpływem ruchów rewolucyjnych w latach 30. XIX wieku we Francji i europejskiej Wiosny Ludów (1848) w całej Europie formuje się polski ruch narodowy. W czasie powstania styczniowego (1863, na terenie Królestwa Polskiego) uczestnicy ruchu nadaremnie walczą o przywrócenie niezależnego państwa. W powstaniu biorą też udział środowiska robotnicze, z których pochodzą późniejsi przywódcy polskiego ruchu robotniczego. Również niemieccy socjaldemokraci popierają polski zryw niepodległościowy i opowiadają się za przywróceniem demokratycznego państwa polskiego.

Ulotka Niemieckiego Stowarzyszenia Robotników, Londyn, 1863

Dla niemieckich socjaldemokratów los Polski wiąże się ściśle z losem Niemiec: „Bez niezależnej Polski nie ma niezależnych i zjednoczonych Niemiec”.

AdsD

Sztandar powstańczy z 1831 roku

Powstanie listopadowe (1831) w zaborze rosyjskim było buntem rokującym największe nadzieje na uzyskanie niepodległości w czasie 123 lat trwania zaborów.

Muzeum Wojska Polskiego, Warszawa

Skutek trzech rozbiorów Polski, do 1914

W ramach wprowadzania nowego porządku w Europie na kongresie wiedeńskim (1815) potwierdzony został podział Polski.

Sylvia Hipp, Leipzig, Thomasz Torbus, Breslau

Rewolucja przemysłowa i kwestia społeczna

Polskę pod zaborami zamieszkują liczne grupy etniczne, reprezentujące różne religie. Wpływa to po części na podział organizacji socjaldemokratycznych i mnogość zajmowanych przez nie postaw. PPS w zaborze rosyjskim opowiada się za federacją narodów autonomicznych w polskim państwie narodowym, dzięki czemu staje się największą partią, liczącą 55 000 członków. PPS odrzuca panslawizm. Galicyjska PPS ma początkowo nadzieję na odbudowę niepodległego państwa polskiego w strukturach austriackich, jako równouprawnionej części Austrii.

W latach 90. XIX wieku powstaje w PPS osobna struktura żydowska, zdominowana przez intelektualistów. Choć na pierwszy plan wysuwa się kulturalną asymilację Żydów z większością nieżydowską, w Wilnie powstaje Powszechny Żydowski Związek Robotniczy (Bund, 1897). Jest zorganizowany w sposób międzynarodowy i antyreligijny, opiera się na programie Międzynarodówki i propaguje żydowską autonomię w ramach przyszłej socjalistycznej Rosji.

Robotnicy w Hucie Donnersmarcka w Zabrzu, Górny Śląsk, około 1900

Górny Śląsk staje się w XIX wieku głównym ośrodkiem przemysłowym Rzeszy Niemieckiej. akg-images

Polscy robotnicy sezonowi, 1908

Liczni bezrobotni polscy mieszkańcy wsi, nieznajdujący zatrudnienia w przemyśle, najmują się w latach 90. XIX wieku jako robotnicy sezonowi lub emigrują do bardziej oddalonych regionów przemysłowych, takich jak Zagłębie Ruhry. Deutsches Historisches Museum, Berlin I. Desnica

Käthe Kollwitz, „Pochód tkaczy”, akwaforta, 1897

Powstanie tkaczy śląskich przeciwko nieludzkim warunkom życia i pracy zostaje krwawo stłumione przez wojska pruskie. Ullstein Bild / Käthe Kollwitz-Museum

Po upadku Komuny Paryskiej, 1871

Po wojnie niemiecko-francuskiej w 1871 roku dochodzi do zrywu rewolucyjnego ludności Paryża, zakończonego wyborem Rady Komuny, jako jej naczelnego organu. Komuna Paryska, która uchwala daleko idące reformy polityczne i społeczne, upada w maju 1871 roku („krwawy tydzień”), pokonana przez wojska rządowe. AdsD

Jarosław Dąbrowski, 1871

Jarosław Dąbrowski (1836 – 1871), ofi cer armii rosyjskiej, jest jednym z przywódców polskiego ruchu niepodległościowego w latach 60. XIX wieku. Skazany na 15 lat katorgi, ucieka w 1864 roku z więzienia i przebywa na emigracji we Francji. Ranny na barykadzie, umiera. Był generałem i naczelnym dowódcą wojsk Komuny Paryskiej. AdsD

Ludwik Waryński, lata 80. XIX wieku

Ludwik Waryński (1856–1889) założył w 1876 roku pierwszą socjalistyczną gazetę w Królestwie Polskim, co doprowadziło do wydalenia go z kraju. Po powrocie z emigracji do Warszawy w 1882 roku powołał do życia pierwszą polską partię robotniczą „Proletariat”. The Museum of Independence / East News

Młody Ferdynant Lassalle

Dom we Wrocławiu, w którym urodził się Ferdynand Lassalle, około 1900

Ferdynand Lassalle urodził się jako drugie dziecko zamożnego wrocławskiego kupca, Heymana Lassala i jego żony Rozalii, z domu Herzfeld..

Właściciel praw autorskich nieustalony

Sophie von Hatzfeldt, 1855

W 1845 roku Lassalle poznaje hrabinę Sophie von Hatzfeldt-Trachenberg (1805 –1881). Zostaje jej pełnomocnikiem w bezpardonowym procesie rozwodowym, odbijającym się zresztą dużym echem w prasie. Po śmierci Lassalla Sophie von Hatzfeldt uważa się za rzeczniczkę jego dziedzictwa politycznego. FES Bibliothek

Ferdynand Lassalle, rycina z gazety „Illustrierte Zeitung”, Lipsk, 1848

Po pobycie w Paryżu w 1846 roku Ferdynand Lassall zmienia nazwisko na Lassalle – również pod wpływem podziwu dla rewolucji francuskiej.

AdsD

Ferdynand Lassalle urodził się 11 kwietnia 1825 we Wrocławiu. Po ukończeniu gimnazjum i szkoły handlowej studiował w latach 1843 –1846 we Wrocławiu i Berlinie m.in. historię i filozofię. Pod wpływem filozofa Georga W.F. Hegla, pisarzy Ludwiga Börnego i Heinricha Heinego oraz socjalistów utopijnych Wilhelma Weitlinga i Mojżesza Hessa publikuje od połowy lat 40. XIX wieku przede wszystkim rozprawy polityczne, historyczne, ale także beletrystykę.

Podczas Wiosny Ludów (1848) Lassalle opowiada się za demokratyzacją i polepszeniem sytuacji społecznej i warunków życia robotników. W tym czasie dochodzi do jego pierwszych kontaktów i dyskusji z wydawcami „Nowej Gazety Reńskiej”, Karolem Marksem i Fryderykiem Engelsem. Pod koniec 1848 roku zostaje zatrzymany i na 6 miesięcy trafi a do aresztu śledczego za „podburzanie obywateli przeciwko władzy królewskiej”. Proces kończy się uniewinnieniem, ale po nim następują kolejne aresztowania.

Uniwersytet Wrocławski Widok od strony Odry, pocztówka, około 1850

AdsD
Ja natomiast, moi panowie, zawsze z radością przyznam się wam do tego, że wedle mego wewnętrznego przekonania stoję na całkiem rewolucyjnym stanowisku, iż wedle wewnętrznego przekonania mam honor być zdecydowanym zwolennikiem republiki socjaldemokratycznej.

Ferdynand Lassalle, Moje wystąpienie przed sądem przysięgłych, 3 maja 1849

Lassalle, Marks i Engels

Manifest komunistyczny, 1848

AdsD

Program robotników, Zurych, 1863

FES Bibliothek, Bonn / AdsD

Włókniarze w bielarni

W regionie Bergisches Land w okolicach Wuppertalu Lassalle znajduje najwięcej zwolenników. W tym regionie zdominowanym przez przemysł tekstylny już w 1862 roku przemawia do wielotysięcznej rzeszy słuchaczy. Właściciel praw autorskich nieustalony

Karol Marks, 1861

Marks (1818 –1883) i Engels na początku 1848 roku przedstawili Związkowi Komunistów Manifest komunistyczny, deklarację programową, w której porywającym językiem opisują postępy i osiągnięcia kapitalizmu, piętnując jedocześnie jego sprzeczności i słabe strony. AdsD

Ferdynand Lassalle, Karol Marks i Fryderyk Engels nadzieję na zmianę sytuacji społecznej pokładają zarówno w zdobyczach Wielkiej Rewolucji Francuskiej, jak i Wiosny Ludów (1848), w której biorą udział. Ale wraz z upływem czasu coraz bardziej różnią ich odmienne wyobrażenia o tym, jak można rozwiązać problemy i znieść nierówności społeczne. Marks i Engels zamierzają przez rewolucję proletariacką przyspieszyć koniec państwa kapitalistycznego, będącego dotychczas narzędziem w rękach klasy panującej. W efekcie ma powstać społeczeństwo komunistyczne, w którym środki produkcji będą podzielone równo i sprawiedliwie. Lassalle, w przeciwieństwie do nich, stawia na państwo demokratyczne, w którym zostaną opracowane ramy reform społecznych, domaga się wprowadzenia płacy minimalnej, zwiększenia szans edukacyjnych i możliwości awansu społecznego, szerokich i uniwersalnych świadczeń i równego powszechnego prawa wyborczego. W przeciwieństwie do Marksa Lassalle nie ogranicza swoich postulatów do proletariatu pracującego w przemyśle, lecz włącza do pojęcia robotnik wszystkie uboższe warstwy społeczne. Obok robotników zalicza do nich przede wszystkim rzemieślników i niższych urzędników.

Ale właśnie tutaj, przy władzy czwartego stanu, pojawia się natychmiast ogromna różnica polegająca na tym, że czwarty stan jest ostatnim i najbardziej zewnętrznym, wydziedziczonym stanem społeczeństwa, niemogącym postawić żadnego wykluczającego warunku [...], który mógłby ukształtować jako nowy przywilej i przeprowadzić przez instytucje społeczeństwa.

Wszyscy jesteśmy robotnikami, o ile tylko jest w nas wola, by w jakiś sposób stać się pożytecznymi dla społeczeństwa ludzkiego.

Wskutek tego czwarty stan, w którego sercu dlatego też nie ma zalążka nowego uprzywilejowania, równoznaczny jest całemu ludzkiemu rodowi. Przeto jego sprawa jest naprawdę sprawą całej ludzkości, jego wolność jest wolnością samej ludzkości, jego władza jest władzą wszystkich.

Ferdynand Lassalle, Program robotników, Zurych 1863

Różnice zdań, ale również osobiste spory coraz bardziej pogarszają stosunki między Marksem a Lassallem. Relacje między nimi znacznie się ochładzają, gdy Lassalle zaczyna organizować robotników według własnych wyobrażeń, konkurując z Marksem.

AdsD

Ferdynand Lassalle i Powszechny Niemiecki Związek Robotników

Zarząd Powszechnego Niemieckiego Związku Robotników, 1863

Stadgeschichtliches Museum Leipzig

Lassalle od 1858 roku mieszka w Berlinie. W konfl ikcie między parlamentem pruskim a królem opowiada się za wzmocnieniem zgromadzenia przedstawicielskiego Związku Niemieckiego. W obliczu dominacji i ofensywnych działań sił konserwatywnych w Prusach opracowuje w 1862 roku Program robotników, którego tezy znajdują wielu zwolenników również w Polsce.

Najważniejsze jego wytyczne to zapewnienie płacy minimalnej, zlikwidowanie różnic społecznych, partycypacja pracowników w dochodach przedsiębiorstw, dobre wykształcenie i szanse awansu. Centralnym tematem jest jednak równe i powszechne prawo wyborcze (dla mężczyzn).

Dzięki temu programowi Lassalle przykuwa do siebie uwagę i w 1863 roku zwracają się do niego z prośbą o radę robotnicy z Lipska. W Liście otwartym do Komitetu Centralnego w sprawie powołania powszechnego, niemieckiego kongresu robotników Lassalle przedstawia główne założenia podstawy programowej służące założeniu partii robotniczej. 23 maja 1863 w Lipsku powstaje Powszechny Niemiecki Związek Robotników (ADAV), a Lassalle zostaje wybrany jego pierwszym przewodniczącym. Pierwsza partia robotników jest w stanie zebrać i reprezentować ich interesy poza środowiskami robotników i liberałów.

Statut Powszechnego Niemieckiego Związku Robotników (ADAV), 1863

Zgodnie ze statutem Powszechny Niemiecki Związek Robotników (ADAV) ma na celu „działanie na rzecz wprowadzenia na drodze pokojowej i legalnej [...] ogólnego, równego i bezpośredniego prawa wyborczego”.

AdsD

Księga protokołów Powszechnego Niemieckiego Związku Robotników (ADAV), Augsburg, 1864

W 1864 roku w Augsburgu zbierają się robotnicy w celu utworzenia własnej filii ADAV. Powstaje ruch robotniczy w Bawarii.

AdsD
Stan robotniczy musi ukonstytuować się jako samodzielna partia polityczna, a równe i bezpośrednie prawo wyborcze uczynić hasłem zasadniczym i wpisać na sztandary tej partii. Tylko przedstawicielstwo stanu robotniczego w ciałach ustawodawczych Niemiec może zaspokoić jego uzasadnione i zgodne z prawem interesy polityczne.

Ferdynand Lassalle, List otwarty do Komitetu Centralnego w sprawie powołania powszechnego, niemieckiego kongresu robotników, Lipsk 1863.

Charyzma i organizacja

Oczekiwania Lassalle’a, że uda mu się zebrać setki tysięcy robotników pod sztandarami Powszechnego Niemieckiego Związku Robotników (ADAV), nie spełniają się. Liczba członków ADAV w 1864 roku nie przekracza 4 600 osób.

Oddziaływanie Lassalle’a wychodzi jednak dużo dalej poza Związek Robotników. Idea wprowadzania w życie finansowanych przez państwo spółdzielni produkcyjnych we wszystkich gałęziach gospodarki, żądania podniesienia płac do minimum egzystencjalnego i gwarancji udziału pracowników w zyskach przedsiębiorstw mobilizuje robotników w wielu regionach Niemiec. Po nagłej śmierci Lassalle’a powstaje kult jego osoby i dzieła. Lassalle staje się ikoną ruchu robotniczego.

Ferdynand Lassalle na łożu śmierci, drzeworyt, 1864

Romans z młodszą o dwadzieścia lat Heleną von Dönniges powoduje, że Lassalle wdaje się w pojedynek. Odnosi tak ciężkie rany, że 31 sierpnia 1864 umiera w pobliżu Genewy.

Bibliothek der FES
Poza tym Lassalle pod względem osobistym, literackim, naukowym był może tym, kim był, ale politycznie był z pewnością jednym z najwybitniejszych gościów w Niemczech. Obecnie był dla nas przyjacielem niepewnym, w przyszłości na pewno dość pewnym, ale to teraz nieważne, trafiło mnie to jednak bardzo [...]. Jaka radość zapanuje wśród fabrykantów i pomiędzy gałganami postępu. Lassalle był jednak jedynym gościem w Niemczech, którego się bali.

Fryderyk Engels w liście do Karola Marksa, 4 września 1864

Fryderyk Engels, 1862

Fryderyk Engels (1820 – 1895) wraz z przyjacielem Karolem Marksem pracuje nad krytyczną analizą społeczeństwa, która ma służyć zniesieniu wyzysku robotników. AdsD

Ferdynand Lassalle, 1863

Ferdynand Lassalle przewodniczy Powszechnemu Niemieckiemu Związkowi Robotników (ADAV). Ma niemal dyktatorskie uprawnienia. Ze względu na naukowe poznanie i wgląd w bieg historii uważa siebie za odpowiednią osobę, by walczyć w imieniu ludu o jego interesy. Jest to dla niego „dyktatura praktycznego rozsądku” wobec towarzyszy. bpk

Tradycyjny sztandar socjaldemokracji, 1873

Jak mało który historyczny artefakt sztandar ten przekonująco świadczy o poczuciu tradycji w SPD. Powstała wokół niego legenda jakoby posłużył jako całun Lassalle’a. W rzeczywistości socjal demokraci chronili swój sztandar nawet w czasie obowiązywania ustawy o socjalistach” i prześladowań nazistowskich, często z narażeniem życia. AdsD

AdsD

Powszechny Niemiecki Związek Robotników (ADAV), zaproszenie na spotkanie we Wrocławiu, czerwiec 1873

Z okazji jubileuszu dziesięciolecia Związku Robotników w miejscu urodzenia Lassalle’a zostaje użyty po raz pierwszy sztandar, który później wejdzie do tradycji SPD.

Właściciel praw autorskich nieustalony